Monaco cosmetics
Ahabanza  >>  Amakuru yose >> Amakuru mashya >> Mu Rwanda >> 

Menya amateka ya Mobutu Sese Seko wari Perezida wa Zayire

Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu wa Za Banga, Joseph-Désiré Mobutu aya mazina ya nyuma akaba ariyo mazina yiswe n’ababyeyi be, yavutse taliki 14/10/1930 ahitwa Lisala muri Congo Mbiligi – aza kwitaba Imana azize kanseri taliki ya 7/9/1997 i Rabat mu gihugu cya Maroc, ni umunyapolitki wategetse igihugu cya Kongo Kinshasa nyuma aza kukibatiza izina rya Zayire.

Nyuma y’igihe kinini ategeka yagabweho igitero n’ingabo zari ziyobowe na Laurent Desire Kabila zimumenesha ku butegetsi, amateka amuvugwaho ni maremare muri iyi nkuru turagerageza kuvuga ay’ingenzi afitiye akamaro abasomyi b’urubuga Imirasire.com twifashishije urubuga rwa Wikipedia.


Inkomoko

Joseph-Désiré Mobutu yavukiye ahitwa Lisala mu mwaka wa 1930. Se umubyara yitwa Albéric Gbemani, akaba yari umuboyi cyangwa umutetsi w’umukoloni w’umubiligi wakoraga akazi ko guca imanza, se wa Mobutu yapfuye afite imyaka 8 y’amavuko. Amaze gupfa ajya kurererwa kwa sekuru. Nyuma aza kuba kwa nyirarume. Yize amashuri mu bigo bya Kiliziya Gatolika. Ageze ku myaka 20 yinjira mu gisirikare ahitwa Luluabourg. Ahakura impeta ya gisirikare, ahita yoherezwa muri Etamajoro(Etat major) ya Léopold ariyo Kinshasa y’ubu mu mwaka wa 1953.
Mobutu Sese Seko

Agejeje ku myaka 25, ashyingiranwa n’umukobwa witwa Marie-Antoinette Gbiatibwa Yetene w’imyaka 14 baje kubyarana abana umunani.

Mu minsi yamaze mu gisirikare, yasohotse ari ofisiye wungirije (sous-officier), muri 1957 aba umunyamakuru akorera ikinyamakuru cyitwa «Le quotidien libéral de Léopoldville, L’Avenir» ayoborwa n’umunyamakuru uzwiho ubuhanga witwa Antoine-Roger Bolamba, waje kumugeza kuri Patrice Lumumba baramenyana, ndetse Mobutu aza kurira indege bwa mbere ajya iburayi agiye gukurikirana inama y’ihuriro ry’abanyamakuru i Buruseli mu Bubiligi, aho yagumye yamaze igihe akurikirana amahugurwa.

Muri icyo gihe abahagarariye ishyaka rya Lumumba ariryo Mouvement National Congolais (MNC) basaba ubwigenge bw’igihugu cyabo, baza i Buruseli mu nama, Mobutu akurikira iyo nama nk’umurwanashyaka waryo, hari mu kwezi kwa mbere, mu mwaka 1960, abarwa mu bagize izo ntumwa za MNC.
Patrice Emery Lumumba mu minsi ye ya nyuma : Afrika yagize igihombo gikomeye itakaza abantu b’imena bari kuyiteza imbere

Uko yazamutse muri politiki

Mu mwaka wa 1960, yabaye umunyamabanga wa Leta muri Guverinoma yigenga ya Patrice Lumumba. Agendeye ku bwumvikane buke bwari mu banyapoliki, nk’umwe bu bagaragaraga ko ahengamiye ku gice cya Lumumba, ndetse no kuba yari umusirikare bimufasha kuzamuka mu nzego za gisirikare agirwa umuyobozi wa Etamajoro (Etat major) ya gisirikare.

Icyo gihe nk’umuyobozi wa Etamajoro(Etat major), agendeye ku gitutu n’akagambane k’ Ambasaderi w’Ububiligi muri Congo kubera ko atumvikanaga n’abakoloni bari bamufiteho ububasha, Mobutu ategeka ko bafata Lumumba amufungisha ijisho mu rugo iwe mu rugo mu mwaka wa 1960.

Iyo kudeta ya Mobutu imuhesha agaciro mu mibanire ye n’Ababiligi bangaga urunuka Lumumba. Mobutu ahita ashyiraho Guverinoma y’igihe gito, igizwe n’abakomiseri.
Perezida wa mbere wa Kongo : Joseph Kasavubu

Mobutu ajya imbere y’itangazamakuru ry’amahanga arega Lumumba ko afite amatwara ya gikominisiti, icyo gihe kuregwa kugendera ku matwara ya gikominisiti cyari icyaha gikomeye gihanishwa gupfa.

Lumumba abona ko ubuzima bwe buri mu kaga, ahungira mu mujyi wa Stanleyville ubu witwa Kisangani, aza gucakirwa n’ingabo akiri mu nzira ataragerayo. Mobutu ahita amushyira mu buroko aho yakorewe iyicarubozo.

Nyuma, aza koherezwa mu gice cyayoborwaga na Moise Tshombe, aza kwicwa taliki ya 17/01/1961, umurambo we ujugunywa mu gisambu, nkuko byatangajwe na Leta.

Patrice Emery Lumumba amaze gupfa, uwitwa Mulele atangiza urugamba rwo kumuhorera, ashinga umutwe w’inyeshyamba zirwanya Mobutu. Mu kanya gato ziri ku rugamba zifata bibiri bya gatatu bya Kongo.

Mobutu aterwa inkunga n’Abanyamerika bamufasha kugaba ibitero mu gihugu cyose. Iyo ntsinzi yagezeho bitoroshye, ituma Mobutu ahakura ishema ko ari umuntu ukunda amahoro, umuhuza w’abaturage bose ba Kongo.
Mobutu n’umugore we wa kabiri Bobi Ladawa

Ubutegetsi bwe abwubakira ku nkingi ebyiri, hanze ya Kongo, yubakira ku ntambara y’ubutita irwanya ubukominisiti, naho imbere mu gihugu yubakira ku mutekano n’ituze mu baturage. Indi turufu yakoresheje nuko yikubiye ubutegetsi no kwikiza bamwe mu Bakongomani bazamuraga umutwe bose.
Amaze gushyira igisirikare cya Kongo ku murongo, taliki ya 24/11/1965, ategura kudeta ahirika Joseph Kasa-Vubu, Perezida wa mbere wa Kongo, yiba umugono iyo Leta biturutse ku makimbirane ya politiki yari hagati ya Perezida Kasavubu na guverinoma ya Moise Tshombe.

Iyo kudeta ishimwa na benshi mu Banyekongo, ba gashakabuhake b’Abanyamerika n’Ababiligi bayiha umugisha, uretse Ubushinwa n’Uburusiya nibo bakubise agatoki ku kandi.

Laurent Desire Kabila wahiritse Mobutu ku butegetsi

JPEG - 19.1 kb
Laurent Desire Kabila wahiritse Mobutu ku butegetsi

Mobutu amaze kwirenza Patrice Lumumba, ahinduka umwana mwiza ukunzwe na Leta nkoroni y’Ababiligi na Leta Zunze Ubumwe za Amerika bamushyira ku ibere.

Nyuma y’urupfu rwa Lumumba, ku ruhande rumwe byashimishije ba Gashakabukahe b’abazungu kuko yaregwaga kugendera ku matwara ya gikominisiti, ariko kandi Mobutu yifuzaga no kugirirwa icyizere n’Abakongomani bose bakundaga Lumumba, niko kureba kure muri ya mayeri ya politiki agira Patrice Lumumba Intwari y’igihugu, «Igitambo cya mbere cya demokarasi cya Kongo».

Kuva ubwo Mobutu akorana neza na Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu kurwanya izamuka ry’ubukominisiti muri kano karere ka Afrika. Kubera gukorana cyane n’Abanyamerika, ubutegetsi bwa Mobutu bugahora bushyamirana na Leta ziyunze z’Abasoviyeti, ku buryo Mobutu yarinze ava ku butegetsi atarasura U Burusiya.

Mobutu kandi azwi cyane ko binyuze ku nkunga y’Amerika, gufasha inyeshyamba zo mu mutwe wa UNITA zari ziyobowe na Jonas Savimbi guteza akaduruvayo k’intambara muri Angola izira ko ihembera amatwara ya gikominisiti.

Mobutu uko yakomeje kuzamuka ku butegetsi, niko yarangwaga n’igitugu, taliki ya 2/6/1966, yamanitse ku karubanda amanywa ava abaminisitiri be batatu na Minisitiri w’intebe baregwa gucura umugambi wo kumuhirika ku butegetsi aribo : Alexandre Mahamba, Jérôme Anany, Emmanuel Bamba na Evarise Kimba. Kuva icyo gihe abaturage bamuvaho bamubona bakadagadwa.

Muri 1969, yica abanyeshuri bari bivumbagatanyije. Imirambo yabo ihambwa mu cyobo kimwe, abanyeshuri 12 bacibwa urwo gupfa, kaminuza bigagamo irafungwa umwaka wose, abanyeshuri 2000 binjizwa igisirikare nk’uko byatangajwe na televiziyo y’igihugu, ngo abo banyeshuri bari bagiye kwiga kumvira no kumenya gufunga umunwa.

Muri 1971, ahindura izina ry’igihugu, uruzi, ifaranga abyita Zaire. Mu mwaka wakurikiyeho ategeka ko abaturage bambara kositime gakondo itesha agaciro kositime yambarwa n’abanyaburayi yitwa « l’abacost » (à bas le costume).

Ategeka Abazayiruwa guhindura amazina ya gikirisitu, amazina gakondo ya kinyafurika, atanga urugero yiyita «Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu Wa Za Banga », kubera ayo mavugurura adasanzwe, Mobutu aba icyamamare aravugwa biratinda.

Mobutu ashyiraho ubutegetsi bw’igitugu bugenzurwa n’ishyaka rimwe rukumbi « Mouvement Populaire de la Révolution » arikuza cyane yiha ipeti ry’ikirenga rya gisirikare rya Mareshari-Perezida mu mwaka wa 1982.

Ayo mavugururamuco ndetse no kwigira ikigirwamana gisengwa n’abaturage, bishimisha bimwe mu bihugu bigendera ku matwara ya gikomisiti, bituma mu myaka ya za 1970, Mobutu atumirwa n’umunyagitugu, Perezida Nicolae Ceaușescu wa Rumaniya, Leta y’Ubushinwa bwa Mao-Tse-Tung ndetse ba Koreya ya Ruguru ya Kim Il Sung bamuha inkunga y’intwaro n’ubufasha mu bya gisirikare.

Mu myaka ya mbere y’ubutegetsi bwe, Mobutu yarebwaga ijisho ryiza ku rwego mpuzamahanga mu minsi ya mbere. Zaire igafatwa nk’intangarugero muri Afrika. Abashoramari bihutira gushora imari mu gihugu bakuruwe n’ubukire kamere Kongo ifite, nk’imbaho, amabuye y’agaciro…

Ihirima ry’ubutegetsi bwa Mobutu

Uko ibihe byagiye bihita n’imyitwarire y’ubutegetsi bwe bwahonyoraga ikiremwamuntu, afatwa nk’umwanzi wa demokarasi n’abanyaburayi.

Iyo politiki yo gushyira mu ntoki ubukungu abenegihugu (Amasosiyete n’inganda), bituma amakampani y’abanyamahanga afunga imiryango.

Ayo amakampani yigarurirwa n’abo mu kazu ka Mobutu n’ibyegera bye, ayo masosiyete bayagira ayabo, badashoboye no kuyacunga ibyo bigo byacungwaga n’abanyamahanga aho bagendeye ibigo birahomba, ruswa ivuza ubuhuha ibintu biradogera, iyo migenzereze igusha ubukungu bikomeye, igihugu kirahungabana.

Muri 1986, ubukungu bukomeza kudandabirana, abaturage barasonza, kubera ruswa yimitswe mu gihugu, habaho ubusumbane bukabije hagati y’abakire n’abakene n’itonesha ry’uturere tugize igihugu.

Ibyo bihurirana nuko rwa rukuta rutandukanya ubudage bwombi ruhirimye, intambara y’ubutita iba irarangiye, ari nabyo byashyize ku iherezo ubutegetsi bwa Mobutu, kuva icyo gihe abura inkunga ziturutse hanze kuko ntiyari agikenewe mu gufasha kurwanya ubukominisiti, iturufu yarishaga. Mobutu asigara mu bwigunge ahanganye n’abamurwanya b’imbere mu gihugu nta bushobozi agifite.

Muri 1990, umwijujuto w’abaturage uba mwinshi, Mobutu ategeka ko hajyaho amashyaka menshi, bituma amashyaka amurwanya arwanira kumusuka hanze ngo ave ku butegetsi agende.

Inama rukokoma yashyizweho ngo ikemure ibibazo igihugu gifite, yari iyobowe na Musenyeri Laurent Mosengo Pasinya, imubera umucamanza umurega amafuti yakoreye igihugu. Étienne Tshisekedi na bagenzi be ntibamworohera baramujegeza, Mobutu asigara ahuhwa n’umuyaga, acika intege, yimuka mu ngoro ye y’agatangaza ajya kwigungira ahitwa Kawele hafi y’agace avukamo.

Muri ubwo bwigunge haziramo uburwayi, bumwongerera gucika intege kurushaho. Aka wa mugani w’Abanyarwanda uvuga ngo «Igeze kure ntayitayigera ihembe», abamurwanya babonye amagara amucitse barushaho kungikanya ibikorwa byo kumurwanya, abari mu gihugu bafatanya n’abo hanze batamwifuzaga.
Umujyi wa Kinshasa

Muri 1996, nibwo Laurent-Désiré Kabila n’ishyaka rye (Alliance de forces démocratiques pour la libération du Congo), bagabye igitero simusisa muri Zaire ya Mobutu zishyigikiwe n’ibihugu bituranye na Zaire, nibwo taliki ya 17/5/1997, Ubutegetsi bwa Mobutu Sese Seko buhirimye ku mugaragaro isi yose icika igikuba yumva ko bidashoboka.

Binyuze mu mishyikirano yabaye nk’ihererekanya-butegetsi yari iyobowe n’intwari Nelson Mandela, yabereye mu bwato bwitwa «Outenika», bikubitiyeho n’uburwayi bwari bumumereye nabi, kuko yarwanaga anyuzamo akajya no kwivuriza mu gihugu cy’Ubufaransa n’Ubusuwisi.

Mobutu abonye ko byarangiye yavuye ku butegetsi, afata inzira y’ubuhungiro nta gatege asigaranye ahungira mu gihugu cya Maroko, mu murwa mukuru witwa Rabat, taliki ya 7/9/1997, Mobutu aryamira ukuboko kw’abagabo (arapfa) ari naho yahambwe, yishwe n’indwara y’imisuha (Cancer de la prostate). Asiga igihugu cye mu bukene bukabije n’igwa ry’ubukungu rikomeye.

Umurage Mobutu yasize

Marechal Mobutu yarongoye abagore babiri. Umugore wa mbere Marie-Antoinette Gbiatibua Yetene amaze kwitaba Imana, taliki ya 22/10/1977, yarongoye uwitwa Bobi Ladawa, taliki ya 1/5/1980. Abahungu be bane b’umugore wa mbere barapfuye aribo : Nyiwa, Konga, Kongulu na Manda wapfuye 2004.

Umwe mu bakobwa be witwa Yaki, yarongowe n’umubiligi witwa Pierre Janssen w’intasi, nyuma baje gutandukana, amena amabanga y’ibyaberaga mu rugo rwa Mobutu byose, abishyira mu itangazamakuru.

Kimwe n’abategekesha igitugu bose Mobutu akimara gupfa, umutungo we warafatiriwe, ariko Leta ya Congo igaragaza intege nke zo kwerekana ibimenyetso ko uwo mutungo ugomba gusubizwa igihugu, taliki ya 14/7/2009, Leta y’Ubusuwisi ikata urubanza ko amafaranga yafatiriwe asubizwa umuryango wa Mobutu.

Ngayo amateka y’umugabo wari warahimbwe izina:
«Ingwe ya Kinshasa / Le Léopard de Kinshasa».

Bruce MUSHUMBA

Kanda hano udukurikire kuri Facebook na Twitter

Ibitekerezo

NDAYISENGA AIMABLE - 27/06/2017 saa 17:02

NABANDIBKORESHAIGITUGUBUMVIREHO.
Kanda hano umusubize

Tanga igitekerezo

Amazina yawe

Email yawe

Igitekerezo cyawe

Niba igitekerezo cyawe kidatukana, ntigisesereze.

Gihawe ikaze.

Close X